Cookie Consent by FreePrivacyPolicy.com

Werken met causale diagrammen


 

  1. Conceptualiseren

In het artikel ‘Werken met causale diagrammen’ staat vooral het conceptualiseren, het maken van een causaal diagram, centraal.

Causale diagrammen kunnen helpen om effectief om te gaan met complexe vraagstukken. Participatie van betrokkenen bij het maken en toepassen van dit soort diagrammen is nodig om effectief te zijn. Daarmee krijgt het interactief werken ook aandacht. Je leert namelijk meer van het maken dan van het lezen van een causaal diagram. Toepassing van verworven inzichten of versnelling van besluitvorming verlangen interactief werken met diagrammen.

Causale diagrammen past binnen het systeemdenken. Systeemdenken (systeemdynamica) is een containerbegrip voor een brede waaier aan stromingen, concepten en instrumenten die niet alleen naar delen, maar ook naar het geheel kijken om te begrijpen hoe systemen zich gedragen.

Het maken van een causaal diagram is situatiegebonden, het past bij jouw situatie (op dit moment).

Op voorhand: causale diagrammen maken is geen eenvoudig karwei. Oefening baart kunst. Ga vooral aan de slag en ontdek gaandeweg hoe het werkt.

Alleen of samen?

Je kan heel goed alleen een causaal diagram maken, maar bedenk dat je maar een deel van het geheel kan zien, we hebben allemaal onze witte vlekken. Zelf een causaal diagram maken, kan al heel veel informatie geven en inspireren, het beste effect heeft een causaal diagram wanneer je meervoudig diagnosticeert.

Meervoudig diagnosticeren wil zeggen dat je met meerdere mensen, direct en indirect betrokken, het diagram opbouwt. Verzamel met elkaar zoveel mogelijk waarnemingen en probeer meningen te skippen. Vaak mondt dat dan weer uit in ‘harde informatie’ zoals strategieën, structuren, procedures e.d., en krijgen we te weinig ‘zachte informatie’ in het verhaal zoals verhalen, conflicten, waarden, normen e.d.. Verdiep je in de boven- en onderstroom van het ‘verhaal’.

Bedenk goed dat met een causaal diagram als eindproduct, je met elkaar een werkelijkheid hebt geconstrueerd. Er is geen werkelijkheid, we creëren een werkelijkheid. We hebben met elkaar betekenis gegeven aan een probleem en de bijbehorende dynamiek.

Stap 1: oriëntatie op het vraagstuk

Voordat je aan de slag gaat met een causaal diagram, ga je eerst data verzamelen. Hierbij maken we gebruik van interviews en groepsgesprekken. Maak zoveel mogelijk aantekeningen. Maak interviewverslagen of werk met flipovervellen.

Bereid je goed voor door het maken van een topiclist. Hoe beter de interviews en groepsgesprekken, hoe hoger de kwaliteit van de input voor het maken van een causaal diagram.

Stap 2: baken het vraagstuk af

Stel eerst vast over welk deel van het systeem je een causaal diagram wilt maken. Maak het niet te groot, waardoor je verdrinkt in irrelevante data en het patroon niet meer valt te ontdekken, maar maak het ook niet te klein, waardoor je belangrijke oorzaken buiten beschouwing laat.

Stap 3: selectie 10 tot 20 factoren op gevoel

Op basis van de input vanuit stap 1, schrijf je in eerste instantie zoveel mogelijk factoren op, waarbij je alles accepteert. Dat betekent dat je oordeel moet uitstellen en dat er dus geen ‘goed’ of ‘fout’ is. Denk echt aan enkele tientallen factoren. Te weinig factoren lijkt meestal tot simplificatie van het probleem en levert niets nieuws op.

Selecteer vervolgens 10 tot 20 factoren op gevoel. Welke factoren hebben volgens jou een doorslaggevende invloed op het vraagstuk? Je zal gaandeweg moeten ontdekken wat de onderlinge relatie is tussen deze factoren. En voor de duidelijkheid: terwijl je het diagram aan het construeren bent, mag je factoren schrappen of factoren toevoegen.

Gebruik zoveel mogelijk neutrale formuleringen. Dus niet ‘slecht presterende accountmanagers’ of ‘hoge kwaliteit product A’. Het helpt wanneer je zelfstandige werkwoorden gebruikt daar waar mogelijk is.

Ook belangrijk: laat factoren die al een oplossing in zich hebben buiten beschouwing. Voorkom dat je al automatisch naar een oplossing toewerkt met je causale diagram.

Stap 4: zoek het verhaal met intuïtie en creativiteit

Begin met tekenen. Laat iemand die een vermoeden heeft een eerste cirkel tekenen. Terwijl er wordt getekend, praat degene die tekent hardop, zodat de andere deelnemers mee kunnen in de verhaallijn.

De kunst in deze fase is om niet direct in discussie te gaan en kritiek te leveren, maar vooral goed te luisteren en aan te sluiten op het verhaal. Probeer meerdere cirkels toe te voegen. Krijg je de cirkel niet rond, dan voeg je een factor toe.

Omdat het verhaal zich steeds verder opbouwt, elementen worden toegevoegd en ook verwijderd, kan het verstandig zijn om eerst met post-its te werken.

Stap niet in de valkuil om je causaal diagram te koppelen aan bekende constructies als het spinnenweb, wagenwiel of stroomdiagram, om daarmee meer houvast te hebben. Het mooie van een causaal diagram is dat het vormvrij is. Juist door de structuur los te laten, kan je meer zien.

Stap 5, eerste check: de oorzaak-gevolg-relaties

Wanneer we denken dat we in stap 4 een verhaal hebben geconstrueerd, gaan we dat in stap 5 kritisch onderzoeken.

Iedere pijl (oorzaak-gevolg-relatie) wordt gecheckt. Bij iedere pijl stellen we de volgende vraag: ‘Leidt meer van A tot meer (of tot minder) van B?’.

Is het antwoord duidelijk ‘ja’, dan klopt de oorzaak-gevolg-relatie.

Is het antwoord ‘nee’ of twijfel je, dan klopt de oorzaak-gevolg-relatie nee en verwijder je direct de pijl. Je zal op zoek moeten naar een factor of factoren die je moet toevoegen om het verhaal compleet te maken en dus de cirkel rond maakt.

Eventueel kan je het causale diagram verder verfijnen door per pijl de polariteit aan te geven. Wordt factor B door factor A versterkt, dan schrijf je er een ‘+’ bij. Is er sprake van een dempende relatie dat zet je er een ‘-‘ bij.

Nog een verfijning kan bestaan uit vertragingseffecten. Wanneer factor A vertragend werkt op factor B, dan maak je van de pijl een stippellijn. Hoe meer onderbrekingen in de lijn, hoe groter de vertraging.

Stap 6, tweede check: het complete verhaal

In stap 5 checken we de oorzaak-gevolg-relaties, in stap 6 checken we ons causale diagram op een lopend verhaal.

Door al pratend door het causale diagram te lopen, hoor je (of juist anderen horen dat) of je een sluitend verhaal hebt. Daar waar het verhaal hapert, moet je het causale diagram nog aanpassen.

Wanneer je verhaal vast komt te zitten, zijn pijlen niet causaal, wijzen de pijlen een verkeerde kant op of moeten losse delen nog met elkaar worden verbonden.

Heb je veel woorden nodig om een paar pijlen uit te leggen, dan moet je nog factoren toevoegen. Hebben tussenliggende factoren nergens invloed op, dan kan je diagram inkorten door deze factoren eruit te halen.

Stap 7: hertekenen tot herkenbare cirkels

Grote kans dat je causale diagram een kluwen van factoren en pijlen is geworden. Om het causale diagram beter te kunnen lezen en meer te ontdekken in de verhaallijn, hertekenen we het causale diagram zoveel mogelijk tot cirkels en reduceren we de kruisende pijlen.

Stap 8: identificeer de belangrijkste stuur- en meetfactoren

Tel per factor de uitgaande en ingaande pijlen. Hiermee kunnen we de factoren in vier groepen onderscheiden:

  • Stuurfactoren – meer uitgaande pijlen dan ingaande pijlen
  • Meetfactoren – meer ingaande pijlen dan uitgaande pijlen
  • Ambivalente factoren – ongeveer evenveel ingaande al uitgaande pijlen
  • Autonome factoren – nauwelijks ingaande of uitgaande pijlen

Stuurfactoren zijn het meer geschikt als aangrijpingspunten voor de verandering.

Meetfactoren in het causale diagram kunnen we gebruiken om de voortgang van de verandering te meten.

Ambivalente factoren zijn factoren die én sterk worden beïnvloed én tegelijk veel invloed uitoefenen. In een veranderproces kan je hier niet zoveel mee, maar je hebt er wel degelijk rekening mee te houden.

  1. Testen & ervaren

Na stap 8 heb je een causaal diagram en kan of moet je aan de slag. Na het conceptualiseren, het maken van het causaal diagram, ga je het causaal diagram testen bij betrokkenen (die niet hebben bij gedragen aan de totstandkoming van het causale diagram). Mogelijk leidt dit nog tot aanscherping van het causaal diagram.

Het testen van het causaal diagram is een interventie op zich. Het geeft mensen inzicht en zet aan tot nadenken.

Je kan nog een stap verder gaan het causaal diagram testen met behulp van computersimulaties of gaming.

  1. Actieplanning

Op het moment dat je denkt dat het causaal diagram klopt, ga je daadwerkelijk aan de slag. Actie! Uitgaande van de stuurfactoren (hefboompunten) probeer je de verandering daadwerkelijk uit, bijvoorbeeld eerst in een kleine setting. De ervaring die je dan opdoet kan je later op grote schaal gebruiken.

In de fase van actieplanning maken we scenario’s, een veranderstrategie, ontwikkelen we beleidsalternatieven en interventieplannen.

  1. Interveniëren

In de fase van interveniëren worden de acties die op kleine schaal zijn getoetst op grote schaal, voor het betreffende systeem, uitgerold.

In het model en dit artikel over ‘werken met causale diagrammen’ gaan we uit van vier opeenvolgende fasen. Bedenk dat in de praktijk we niet lineair werken. We blijven continu monitoren en reflecteren. En dat betekent dat we zo nodig terug gaan naar een vorige fase.

Vanaf fase 3 is het causaal diagram dat we hebben geconstrueerd nog maar beperkt geldig. Er gaan dingen veranderen in de werkelijke situatie die uiteraard effect hebben op het causaal diagram. De houdbaarheid van een causaal diagram is dus beperkt.

 

Bronnen:

Boonstra, J., et al, Interveniëren en veranderen, Kluwer, Amsterdam, 2006, pag. 197-202,

Vermaak, H., Een causaal diagram maken in vijf stappen, Meer dan de som der delen, 2019

Vermaak, J. G., Interactief werken met causale diagrammen, MO (3/4), 2006

Meer weten? Wij selecteerden de volgende boeken voor jou.

Meer dan de som der delen

Meer dan de som der delen geeft een overzicht van de belangrijkste systeemdenkers over organiseren en veranderen. In tien delen staat telkens een andere systeembenadering centraal. Daarbinnen belichten de veertig auteurs een grondlegger, theorie of methode en verbinden die met hun eigen professionele praktijk. De delen en hoofdstukken laten zich

Interveniëren en veranderen

Dit is een boek met een vernieuwende inhoud op het gebied van interveniëren en veranderen. Het geeft een overzicht van de nieuwste interventies die gericht zijn op betekenis geven en interactie. Al deze interventies stammen uit een sociaalinterpretatief perspectief, waarin mensen met elkaar situaties duiden, visies en betekenis ontwikkelen, tot

Aanvullende artikelen

Vijf stappen om een causaal diagram te maken

Causale diagrammen kunnen helpen je om te gaan met complexe vraagstukken. Zulke vraagstukken zijn vaak niet eenduidig: ze bestaan uit veel aspecten die met elkaar te maken hebben. Daardoor zijn ze niet zo eenvoudig te doorgronden, laat staan te hanteren. Met causale diagrammen breng je de dynamiek achter zo’n vraagstuk

Interactief werken met causale diagrammen

Causale diagrammen kunnen helpen om effectief om te gaan met complexe vraagstukken. Er is tot de jaren zeventig vooral geschreven over de techniek van dat soort diagrammen. Inmiddels is helder dat participatie van betrokkenen bij het maken en toepassen van dit soort diagrammen nodig is om effectief te zijn en

Betekenis geven aan een causaal diagram

Het artikel behandelt de ‘techniek’ van het maken een causaal diagram. Het behandelt die techniek in het kader van het zoeken naar de ‘angel’ van een hardnekkig verandervraagstuk. Er falen aanzienlijk meer veranderingen dan dat er slagen. Bij evaluaties van en advisering over moeizame verandertrajecten blijkt dat veranderaars vaak te

Voorbeeld causaal diagram

Een mooi voorbeeld van een causaal diagram (met bijbehorend artikel) vinden we op Managementimpact.nl. Laten we eens kijken of we het causale diagram kunnen lezen. Oorzaak-gevolg-relatie De factor dat het ‘management stuurt op snelle (ad-hoc) oplossingen (onder tijdsdruk)’ heeft tot gevolg (oorzaak-gevolg-relatie) dat ‘ervaringen van gebruikers niet worden gedeeld’ en er

Tools om zelf toe te passen

Zelf een causaal diagram maken

Om zelf een causaal diagram te maken, hebben we een aantal tips.   1. Post-it’s   Zeker wanneer je samenwerkt met een aantal andere mensen is het beste advies om met post-it’s op een muur te werken. Heel klassiek, maar nog steeds buitengewoon effectief.     2. Whitebord   Wil

Een expert inschakelen

Gert Jan Schop

Gert Jan helpt professionals, teams en organisaties naar een next level om daarmee hun (strategische doelen te realiseren door adviseren, trainen en coachen. Zijn expertise strategie-ontwikkeling ★ strategie-implementatie ★ verandermanagement ★ leren & ontwikkelen ★ MD-trajecten ★ projectmanagement ★ bedrijfsvoering ★ resultaten realiseren ★ performance ★ prestatiemanagement ★ executive coaching



Managementmodellensite

Managementmodellensite is een site van professionals voor professionals en van docenten voor studenten. Onze drive zit in het ontwikkelen van mensen en organisaties en modellen zijn daarbij een handig hulpmiddel. Of het nu gaat om een bondige uitleg van modellen, praktisch toepasbare tools en sjablonen of tips voor boeken en artikelen: managementmodellensite is dé site voor praktisch toepasbare informatie over modellen.

Wie zijn we?

De website wordt bijgehouden door gedreven professionals die elk op hun eigen manier een fascinatie hebben voor managementmodellen. Allemaal hebben we hands-on ervaring met de toepassing ervan bij het vormgeven aan organisaties en oplossen van problemen. Meestal hebben we ervaring als docent. We stellen onze kennis en ervaring graag ter beschikking voor algemeen gebruik. Wil je ons leren kennen? We stellen ons op de experts pagina aan je voor.

Wat kunnen we voor je betekenen?

Wij managen niet alleen managementmodellensite.nl, maar zijn ook in ons dagelijks leven actief met ons vak bezig; bijvoorbeeld met het trainen en coachen van medewerkers en het vormgeven en verbeteren van organisaties. Wil je je verder verdiepen in dit onderwerp? Of heb je behoefte aan ondersteuning van een ervaren trainer, coach of adviseur? Neem dan gerust contact op. Er is een goede kans dat we je verder kunnen helpen.